Als de huid vraagt breekt taboe over liefde en beperking

Tekst: Chantal van der Poel Fotografie: Chantal van der Poel en Merel Norel

Merel van Norel is schrijver en regisseur en studeerde recent af aan de HKU, de kunstacademie in Utrecht. Met haar afstudeerfilm ‘Als de huid vraagt’ richt ze zich op een thema dat haar nauw aan het hart ligt: intimiteit. En dan met name voor groepen waarvan de stem vaak minder vertegenwoordigt is.
Voor Merel is film een krachtig middel om perspectieven te verschuiven. “Je kunt even door de ogen van iemand anders kijken,” zegt ze. “Daardoor ga je begrijpen hoe iemand is geworden wie die is. En als dat begrip groeit, hoeft wat anders is niet meer vreemd te zijn.”

Filmmaker Merel van Norel: “Je kunt even door de ogen van iemand anders kijken.”

Maarten

Die overtuiging vormt de basis van ‘Als de huid vraagt’, een film die een wereld opent die voor veel mensen onzichtbaar blijft. We volgen Maarten, een zorgzame en humorvolle man met een verstandelijke beperking, die voor het eerst seksuele gevoelens ervaart. Wat gebeurt er wanneer die gevoelens niet serieus worden genomen? Wanneer een menselijke behoefte wordt weggewuifd of ontkend? Met haar film raakt Merel aan een thema dat zowel persoonlijk als maatschappelijk urgent is: de behoefte aan intimiteit en de kracht van aanraking. Juist ook voor mensen met een beperking.

Een persoonlijke zoektocht als vertrekpunt

De oorsprong van ‘Als de huid vraagt’ ligt in een gesprek dat Merel had met haar moeder, die werkt in de gehandicaptenzorg. Zij vertelde over een cliënt die gebruik had gemaakt van sekszorg en zich daarna weer een ‘gentleman’ voelde. “Toen mijn moeder dat vertelde raakte mij dat diep. Ook omdat ik mij erin herkende. Ik had zelf ook weinig ervaring in intiem contact en ik miste dat in mijn leven. Ik had daardoor het gevoel alsof ik niet mee mocht doen.”

Dat moment legde ook een onbewust stereotype bloot. Want waarom had ze nooit eerder stilgestaan bij het feit dat mensen met een beperking dezelfde verlangens hebben? “Ik schrok ervan dat ik dat blijkbaar niet vanzelfsprekend vond. Terwijl ik juist vind dat ieder mens gelijkwaardig is. Een onbewust vooroordeel werd op dat moment onderuit gehaald. Ik wilde direct onderzoek doen om te ontdekken of dat vooroordeel bij meer mensen bestaat. En wat het effect daarvan is.”

Het werd het startpunt van haar onderzoek en uiteindelijk van de film.

Patronen doorbreken

Merel ging in gesprek met zorgverleners, cliënten en seksverzorgenden. Maar ze sprak ook met mensen buiten de sector over dit thema. “Ik heb er nooit bij stilgestaan hoe mensen met een beperking intimiteit beleven,” hoorde ze vaak.

Die reactie legt een diepgeworteld stereotype bloot. Intimiteit en seksualiteit worden in onze maatschappij nog vaak gekoppeld aan een bepaald beeld. Het is gewoon dat jonge, aantrekkelijke en mensen zonder beperkingen, seks hebben. Mensen die daarbuiten vallen, waaronder mensen met een verstandelijke beperking, worden zelden gezien als seksuele of intieme wezens.

Dat heeft gevolgen. Niet alleen in hoe er over hen wordt gedacht, maar ook in de zorgpraktijk. Handelingsverlegenheid, schaamte en persoonlijke overtuigingen kunnen ervoor zorgen dat de behoefte aan intimiteit niet wordt erkend of begeleid. Soms wordt er zelfs luchtig of ongemakkelijk over gedaan, terwijl het gaat om iets uiterst persoonlijks.

‘Als de huid vraagt’ doorbreekt dat patroon door de kijker zich te laten verplaatsen in Maarten. Door hem niet te reduceren tot zijn beperking, maar hem te tonen als mens met verlangens, twijfels en gevoelens, maakt de film het onderwerp invoelbaar.

Acteur Milan in de rol van Maarten. Milan heeft een verstandelijke beperking.

Nabijheid

Dat die verlangens aan intimiteit niet altijd gaan over seks, ontdekte Merel in haar onderzoek voor de film. “Bij een grote groep mensen gaat het helemaal niet over de daad zelf. Soms wel en dan is dat ook heel waardevol. Maar vaak gaat het over de intimiteit, een fijne aanraking. Dat vond ik interessant omdat ik voor mezelf ook onderzocht wat de kracht is van aanraking. En hoe aanraking een taal op zich is. Achter een aanraking kun je niet schuilen waar je achter woorden wel kan schuilen.”

Mensen worden op verschillende manieren aangeraakt in het leven. Een intieme, gewenste aanraking geeft een hele eigen waarde. “Een aanraking in intiem contact gaat over gelijkwaardigheid. Terwijl aanraking van een zorgverlener naar een cliënt juist functioneel is en daarmee een bepaalde afstand heeft. Daar zit een ongelijkwaardigheid in, die ook nodig is voor de professie. Bij het contact tussen bijvoorbeeld een broer en een zus zijn er ook aanrakingen. Ook die hebben weer een ander karakter. Maar een intieme aanraking, door de juiste persoon, maakt dat je je helemaal gezien voelt. Gezien in wie je bent. Je krijgt dan een aanraking die je laat voelen dat je mooi bent. Dat vertaalt die aanraking. Dat is zo belangrijk voor iemands zelfbeeld en kwaliteit van leven. Dat is heel krachtig. En wat een gemis als iemand dat niet mee mag maken.”, zegt Merel hierover.

Overleg tijdens de opnames van Als de huid vraagt.

De kracht van aanraking

De zorgvuldigheid waarmee Merel haar onderzoek deed voorafgaand aan de film is bewonderingswaardig. Ze dook diep in het thema en werd daarin ook gevoed door haar eigen persoonlijke zoektocht rondom aanraking.

“Deels was mijn onderzoek gericht op hoe de zorg werkt rondom intimiteit voor mensen met een beperking. En hoe mensen in het algemeen dit thema beschouwen. Maar een deel was per ongeluk simultaan aan mijn eigen onderzoek rondom aanraking. Ik werkte, in de periode van mijn onderzoek, op een set waar iedereen heel lief was en elkaar makkelijk aanraakten. Ik kende dat zelf zo niet. Tussen de scenes door stelden zij elkaar gerust door even een hand op de schouder te leggen. Dat deden ze ook bij mij en daardoor voelde ik mij gezien. Ik vond het eigenlijk heel fijn. Dat zette mij aan het denken. Wat zit er in de kracht van een aanraking zodat je geen woorden meer nodig hebt?”

De kracht van aanraking kwam ook naar voren in de gesprekken die Merel voerde met seksverzorgenden. Ze ontdekte dat het gaat om het contact, om hoe je binnenkomt, om de gelijkwaardigheid. Aanraking als vorm van erkenning, een manier om zonder woorden te zeggen: jij mag er zijn. Die ontdekking sijpelt door in de film. Intieme aanraking wordt neergezet als iets wezenlijks voor iemands zelfbeeld en kwaliteit van leven. Het laat zien hoe groot het gemis kan zijn wanneer iemand dit nooit ervaart.

Aanpassingen die verrijken

Een bewuste keuze van Merel was om te werken met acteurs met een verstandelijke beperking. Een film die gaat over het serieus nemen van mensen met een beperking, moet diezelfde groep ook serieus nemen in de uitvoering.

De zoektocht naar de juiste cast duurde maanden, maar resulteerde in een set waarin een veilige sfeer centraal stond. Merel had eerder ervaring opgedaan in het werken met mensen met een beperking bij een theatergroep waar ze onderdeel van was. Ze leerde daar te werken zonder maskers. Die openheid nam ze mee naar de filmset.

Om het proces voor iedereen toegankelijk en prettig te maken, werden er aanpassingen gedaan. Draaidagen waren korter, er werden rustdagen ingebouwd en er werd veel aandacht besteed aan de sfeer. De aanpassingen, die in eerste instantie gedaan werden voor de spelers met een beperking, brachten iedereen meer rust en bleken verrijkend voor de hele crew.

Buitenopnames voor Als de huid vraagt.

Een brug naar openheid

Merel wilde in eerste instantie vooral bewustwording creëren bij een breed publiek. Mensen die weinig in aanraking komen met de leefwereld van mensen met een beperking “door andere ogen laten kijken”. Ze laten ontdekken dat mensen met een beperking niet zo heel anders zijn dan zijzelf.

Maar gaandeweg ontdekte ze dat de film ook een andere functie kan vervullen. Binnen de zorg kan ‘Als de huid vraagt’ dienen als gespreksstarter. Een middel om intimiteit bespreekbaar te maken, om gedrag en onderliggende behoeften beter te begrijpen.

Ook voor mensen met een verstandelijke beperking zelf kan de film een spiegel zijn. Een erkenning van gevoelens die vaak onuitgesproken blijven. En een brug die kan helpen om het gesprek hierover te openen.

Begeleiden van de zoektocht naar intimiteit

De vraag die Merel stelt in haar film, hoe nemen we mensen met een beperking serieus in hun behoefte aan intimiteit, is dezelfde vraag die ABCDate in de praktijk onderzoekt. Hoe begeleid je mensen op een respectvolle manier in hun verlangen naar nabijheid? Hoe doorbreek je schaamte en taboes, zowel bij cliënten als bij begeleiders?

Waar ‘Als de huid vraagt’ bewustwording creëert en het gesprek opent, zoekt ABCDate naar concrete manieren om die inzichten te vertalen naar ondersteuning en verbinding in het dagelijks leven. Daarvoor werken zij actief samen met Stichting Snoezelzorg, die ook als partner heeft bijgedragen aan de film.

Een film die raakt

Kijkers prijzen het integere spel en geven aan zich te herkennen in het verhaal. Voor Merel is dat van grote waarde, dat mensen zich gezien voelen.

Misschien is dat wel de grootste kracht van ‘Als de huid vraagt’: het laat zien dat intimiteit niet voorbehouden is voor een selecte groep mensen. Maar dat het een essentiële menselijke behoefte is. En dat aanraking het verschil kan maken tussen je buitengesloten voelen of volledig mens zijn.

In die zin is de film niet alleen een artistiek werk, maar ook een uitnodiging. Om anders te kijken. Om ongemak niet uit de weg te gaan. En om ruimte te maken voor iets dat we allemaal nodig hebben: nabijheid.